Achtbare Loge De Eendraght 1764

Onze vrijmetselaarsloge "De Eendraght" (vaak aangeduid als De Eendraght 1764 of La Concorde) is oorspronkelijk een militaire loge die in de 18de eeuw actief was in het vestingdorp Lillo, nabij Antwerpen.

Hier volgt, in grote trekken, een stukje geschiedenis.

Militaire vrijmetselarij aan de Schelde

Met de Vrede van Munster in 1648 kregen de Verenigde Provincies de controle over de Schelde. Het toezicht werd uitgeoefend door militairen vanuit Fort Lillo en een reeks naburige Scheldeforten. De troepen werden gestationeerd in de zogenaamde barrièresteden zoals Doornik, Namen, Menen, Veurne, Ieper, Dendermonde, Waasten en Fort Knokke. De diverse regimenten in dienst van de Verenigde Provincies veranderden regelmatig van garnizoensplaats.

De militaire vrijmetselarij dateert uit de 17de eeuw. Aanvankelijk ging het om occasionele bijeenkomsten van militaire vrijmetselaars waarop nieuwe leden werden ingewijd. Dergelijke ontmoetingen vonden plaats aan het einde van de 17de en het begin van de 18de eeuw, maar er zijn bijna geen bronnen die hierover veel rapporteren. Naast het feit dat diverse Britse militairen deel uitmaakten van overwegend "civiele" loges, zoals die van Florence in 1732, ontstonden ook exclusief militaire loges. Dit waren geen toevallige bijeenkomsten van militaire maçons meer, maar loges met een vast bestuur. Sommige daarvan waren verbonden aan een vaste standplaats, bijvoorbeeld een garnizoen. Daartegenover stonden de ambulante loges, die gekoppeld waren aan een militaire eenheid, zoals een regiment.

Een weetje: de oudst bekende militaire loge met een vaste standplaats is die van Gibraltar.

De historici van de vrijmetselarij zijn het erover eens dat in de jaren 1720 en 1730 diverse ambulante militaire loges hebben bestaan op het continent. De oorsprong van de militaire maçonnerie met een "autochtoner" karakter blijkt in het Antwerpse en in Gent echter een stuk ouder te zijn dan de Schotse aanwezigheid in Lillo (1783).

In Gent waren twee grote loges actief: La Bienfaisante (1764 tot 1783) en La Candeur (rond 1763 tot 1773, en 1786). Meer hierover vindt u in de werken "Van wijsheid met vreugde gepaard" en "Vrijmetselarij in de Lage Landen". Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog ontstond in de Zuidelijke Nederlanden bovendien een kleine productie van maçonnieke publicaties.

Het ontstaan van De Eendraght

Door de Vrede van Munster kwamen de Verenigde Provincies in het bezit van vijf forten. Op de rechteroever van de Schelde waren dat Fort Lillo, Kruisschans, Blauwgaren en Frederik-Hendrik, op de linkeroever Fort Liefkenshoek. In de loop van de 18de eeuw waren in het garnizoen van Fort Lillo minstens drie Nederlandse loges actief. In 1763 werd "De Eendraght" opgericht en in 1764 officieel erkend. De bijeenkomsten vonden plaats in Hulst en Fort Lillo. Drie jaar later richtten leden uit Fort Lillo ook "L'Harmonie" op, met het fort als vaste standplaats. Rond 1773 kwam dit atelier op non-actief te staan.

De Eendraght en L'Harmonie waren sterk geïsoleerde loges, die geen contacten aanknoopten met de werkplaatsen in de Oostenrijkse Nederlanden. Zij richtten hun rekrutering uitsluitend op de protestantse onderdanen van de Verenigde Provincies en op buitenlandse protestantse militairen in dienst van de Staten-Generaal.

In juni 1764 verzochten zeventien vrijmetselaars de Nederlandse Grootloge om een constitutiebrief voor De Eendraght. Op dat ogenblik was de loge de facto al een jaar actief. Onder de leden bevonden zich acht hoge officieren uit de garnizoenen van Hulst en Lillo, en verder de schepenen van Hulst, Sint-Jansteen en het Hulster Ambacht. Kortom, een select gezelschap uit Oost-Zeeuws-Vlaanderen.

Adolph von Schweinitz

De initiatiefnemer was de maçonnieke moralist Adolph von Schweinitz, luitenant en grootmajoor in Lillo. Zijn leven lang richtte hij loges op. Hij beleefde het maçonnieke symbolenpakket op een bijzondere en intense wijze en schreef dan ook diverse ritualenbundels. Hij moraliseerde de symboliek in functie van een soort kleinburgerlijke en christelijke "orde en vlijt"-maçonnerie: hij verheerlijkte de arbeid en trok van leer tegen luiheid en ledigheid. Zeer typisch is zijn interpretatie van de Zeven Treden die naar de Tempel van Salomon leiden: volgens hem symboliseren zij de zeven hoofddeugden en hoofdzonden.

Hoewel de rekrutering van De Eendraght en L'Harmonie zich uitsluitend op protestanten richtte, stoelden de maçonnieke opvattingen van von Schweinitz op een vaag christelijk oecumenisme. Refererend aan de hogere-gradenmaçonnerie meende hij in de kruisvaarders zijn rechtstreekse maçonnieke voorvaderen te herkennen, die in Jeruzalem "Woorden, Tekens en Aanrakingen" introduceerden om zich van "de Ongelovige en Saracenen" te onderscheiden, en die als "Helden den Verwoesten Tempel en Stadsmuren van Jeruzalem met het truweel in de ene, en het zwaard in de andere hand, manmoedig herstelden".

Conflict met de kerk

Niettemin kwam De Eendraght in conflict met de hervormde kerk. De predikant had veel kritiek op de werking van de loge en startte een anti-maçonnieke campagne. Von Schweinitz wendde zich uiteindelijk tot de raadspensionaris van Zeeland, en de commandant van de forten en president van de politie werd verzocht tussenbeide te komen. Wat zich vanaf dat ogenblik afspeelde, is onduidelijk. Eén ding staat vast: de predikant van Lillo trok aan het kortste eind en werd eind 1765 naar Veere overgeplaatst. Het verslagboek van De Eendraght vermeldt op 16 juli 1766 dat de onenigheid met de kerkelijke overheid in Lillo was "vereffend" en dat de Broeders er in rust en vrede leefden.

Heroprichting in 1985

De Eendraght 1764 wordt beschouwd als een van de vroege vrijmetselaarsactiviteiten in de regio Antwerpen-Zeeland. Haar aanwezigheid past in de geschiedenis van Lillo, destijds een garnizoensplaats met een diverse bevolking van soldaten, burgers en ambtenaren.

In de 20ste eeuw werd de loge heropgericht onder de naam De Eendraght 1764, op de 30ste dag van de 9de maand van het jaar 5985, profaan 30 november 1985. Dit gebeurde door de V.'.M.'. R.T., de 1ste en 2de Opziener M.V.E. en H.K., en de stichtende leden A.C., M.S., P.T., J.K., L.B., M.G., R.V.d.V., M.C., M.D.G., E.A., F.C., C.M. en P.N. Ook de loge De Zon in Antwerpen is mede uit deze traditie ontstaan.

Het is nu aan de huidige generatie Broeders om ervoor te zorgen dat onze loge opnieuw groeit.

Tijdlijn

• 1648: Vrede van Munster. De Verenigde Provincies krijgen de Scheldeforten, waaronder Fort Lillo.

• 1763: Oprichting van De Eendraght door militaire vrijmetselaars in Lillo.

• 27 juni 1764: Installatie van de loge, na het verzoek van zeventien vrijmetselaars aan de Nederlandse Grootloge.

• 1766: Het conflict met de hervormde kerk in Lillo is bijgelegd.

• 30 november 1985: Heroprichting van De Eendraght 1764 in Antwerpen.